ఠీక్ హై: తొంభైల నుంచి గమనికలు
వారం 1: స్వాగతం, దయచేసి మీ చెప్పులు గుమ్మం దగ్గరే వదలండి
ఒకప్పుడు ఫోన్‌కి ఒకే పని ఉండేది: అత్యంత అనువుకాని క్షణంలో మోగడం. అది ముందు హాలులో దారంతో అల్లిన చాప మీద కూర్చునేది, నలుపు రంగులోనో లేత గోధుమ రంగులోనో, తిరిగి రావడానికి యుగాలు తీసుకునే డయల్‌తో. ఎవరు చేస్తున్నారో మోత నిడివిని బట్టి ఇంటిల్లిపాదికీ తెలిసిపోయేది. పొడవాటి మోత అంటే దూరం నుంచి ఎవరో బంధువు. చిన్న మోత అంటే రాంగ్ నంబర్. ఇక రాత్రి 2 గంటలకు మోగిందా, అందరూ లేచి, చీకట్లో కూర్చుని, ఎవరైనా ధైర్యం చేసి ఎత్తేలోపు మూడు పూర్తి మోతలు దాన్నే తదేకంగా చూస్తూ ఉండిపోయేవారు.
ఆ క్షణాన్ని ఎవరూ ఫొటో తీయలేదు. ఎవరూ పోస్ట్ చేయలేదు. మేం దాన్ని జీవించి, ఆ తర్వాత కంగారుగా తిరిగి నిద్రపోయాం.
ఇప్పుడు, కొన్ని దశాబ్దాల తర్వాత, మనం దాన్ని మిస్ అవుతున్నాం. ఆ కంగారును కాదులెండి. ఆ ఫోన్‌ను. ఆ చాపను. అంతా నెమ్మదిగా, కొంచెం అసౌకర్యంగా, పూర్తిగా మానవీయంగా సాగిన ఆ ఏర్పాటు మొత్తాన్ని.
ఇది చదువుతూ ఆ దారపు చాపను చూసి నవ్వుకుంటున్నారంటే, స్వాగతం. మీరు సరైన చోటికే వచ్చారు.
అసలు మనం ఎవరం?
మనం తొంభైల పిల్లలం. డెబ్బైల చివర్లోనో ఎనభైలలోనో పుట్టి, ఆ దశాబ్దం ముగిసే సమయానికి బడి పిల్లలుగానో, కాలేజీ కుర్రాళ్లుగానో, మొదటి ఉద్యోగంలోనో ఉన్నవాళ్లం. అది మొదలైనప్పుడు నాకు ఏడేళ్లు, ముగిసినప్పుడు పదిహేడేళ్లు, అన్నీ గుర్తుపెట్టుకోవడానికి సరిగ్గా సరిపోయే వయసు. ఏం జరుగుతోందో అర్థం చేసుకునేంత పెద్దవాళ్లం, పెద్దవాళ్లకు అంతా అదుపులో ఉందని ఇంకా నమ్మేంత చిన్నవాళ్లం.
మేం దేశంలోని పట్టణాల్లో, చిన్న నగరాల్లో మధ్యతరగతి, దిగువ మధ్యతరగతి ఇళ్లలో పెరిగాం: రాంచీ, పాట్నా, నాగ్‌పూర్, కోయంబత్తూర్, భోపాల్, కటక్, లుధియానా. పెద్ద నగరాలకు ఆ దశాబ్దపు సొంత రూపం ఉండేది, కానీ ఈ కాలమ్ మిగిలిన మనందరి కోసం. అల్మారా తాళం చెవిని ఒక్కరికి మాత్రమే ఉంచుకునే అనుమతి ఉన్న ఇళ్లలో, మంచి స్టీలు ప్లేట్లు అతిథులు వచ్చినప్పుడే బయటికి వచ్చే ఇళ్లలో, ప్లాస్టిక్ సంచిని ఎవరూ ఎప్పుడూ పారేయని ఇళ్లలో మేం బతికాం, ఎందుకంటే అది ఎప్పుడైనా అవసరం కావచ్చు. అది ఎప్పుడూ అవసరమయ్యేది.
మనది, టీవీకి నలభై ఛానళ్లు రాకముందు జీవితాన్ని గుర్తుంచుకునే చివరి తరం, చేతిలో మొబైల్ ఫోన్ పెట్టి ఇది ముఖ్యమైనదని చెప్పిన మొదటి తరం. మనం వారధి. ట్రంక్ కాల్‌కు ఎంత ఖర్చయ్యేదో చెప్పగలం, అలాగే రేడియోను ఎందుకు “పాజ్” చేయలేరో పదేళ్ల పిల్లలకు ఓపిగ్గా వివరించగలం కూడా.
లోపలి నుంచి చూస్తే తొంభైలు ఎలా ఉండేవి?
ఒక మామూలు ఆదివారాన్ని వర్ణిస్తాను.
నూనెతో మొదలయ్యేది. ఎవరో, సాధారణంగా మా లేదా దాదీ, మీరు తప్పించుకునేలోపే పట్టుకుని, చిన్న దీపం వెలిగేంత ఆవనూనెను మీ తలకు పట్టించేవారు. తర్వాత స్నానం, తర్వాత శుభ్రమైన బట్టలు, ఆ తర్వాత టీవీ పెట్టుకోవడానికి అనుమతి ఉన్న ఆ సుదీర్ఘమైన, అద్భుతమైన సమయం. పైకప్పు మీది యాంటెన్నాకు దాని సొంత వ్యక్తిత్వం ఉండేది. ఒక్కోసారి బొమ్మ స్పష్టంగా వచ్చేది. ఒక్కోసారి క్రికెట్ స్టేడియంలో మంచు తుపాను కురుస్తున్నట్టు కనిపించేది. ఎప్పుడూ ఒక మామయ్యనో, లేదా ఇంజనీర్ అయ్యే అర్హత ఏమాత్రం లేని ఒక కజిన్‌నో, ఇంట్లోవాళ్లు కింద నుంచి సూచనలు అరుస్తుండగా యాంటెన్నాను కొన్ని డిగ్రీలు తిప్పడానికి డాబా మీదకు పంపేవారు. “థోడా లెఫ్ట్! నాట్ దట్ మచ్! వాపస్! హా, హా, ఆ గయీ!”
ఆ “ఆ గయీ” భారతీయ కుటుంబ జీవితంలోని గొప్ప క్షణాల్లో ఒకటి. ఇల్లంతా ఒక సిగ్నల్ కోసం హర్షధ్వానాలు చేసేది.
మధ్యాహ్న భోజనం చాలా గంభీరమైన వ్యవహారం. కొన్ని ఇళ్లలో ఆదివారం అంటే మాంసం, మరికొన్నింట్లో ఏదో ప్రత్యేకమైన వంట, కానీ ప్రతి ఇంట్లోనూ వంటింట్లోంచి పక్కింటి పిల్లలు కూడా ఏదో ఒక వంకతో వచ్చేంత మంచి వాసన వచ్చేది. భోజనం తర్వాత కునుకు. మీకు అలసట లేదు, అయినా నిద్రపోమనేవారు, అందుకని కళ్లు మూసుకుని పడుకుని, సీలింగ్ ఫ్యాన్ చప్పుడు, బయట కాకుల అరుపులు, ఎక్కడో దూరంగా ఎవరిదో కోరిక పాట వినిపిస్తున్న రేడియో వింటూ ఉండేవారు.
అంతే. అదే ఆ దశాబ్దపు గొప్ప వినోదం. ఎలాగోలా అది సరిపోయేది.
మన తల్లిదండ్రుల పదజాలం
ఈ కాలమ్‌లో నేను చేయాలనుకునే ఒక పని, ఆ కాలం నాటి భాషను తిరిగి తీసుకురావడం, ఎందుకంటే అది తనదైన ఒక భాష.
మన తల్లిదండ్రులు “నాకు చాలా భారంగా అనిపిస్తోంది.” అని అనేవారు కాదు, “థోడా అడ్జస్ట్ కర్ లో.” అనేవారు, “బడ్జెట్ వేసుకుందాం.” అని అనేవారు కాదు, “పైసా పేడ్ పే నహీ ఉగ్తా.” అనేవారు, “అది ప్రీమియం ప్రొడక్ట్.” అని అనేవారు కాదు, “ఇత్నా మెహంగా? పెహలే వాలా క్యా ఖరాబ్ థా?” అనేవారు
ఇక మన పెద్దలు, ముఖ్యంగా తాతయ్య నానమ్మలు, ఒక్క వాక్యంతో ఏ వాదననైనా ముగించేసేవారు. “హమారే జమానే మే తో...” అంటూ కథ మొదలయ్యేది, ఇక మీరు ఓడిపోయారని మీకు తెలిసిపోయేది. వాళ్ల “జమానే”లో బడి ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉండేది, వాళ్లు చెప్పులు లేకుండా, వెళ్లేటప్పుడూ వచ్చేటప్పుడూ ఎత్తు ఎక్కుతూ నడిచేవారు. ఆ భౌగోళికాన్ని ఎవరూ ఎప్పుడూ ధ్రువీకరించలేదు.
అయినా ఆ పదజాలంలో ఒక రకమైన జ్ఞానం ఉండేది. “ఠీక్ హై” అంటే కేవలం అంగీకారం కాదు. అదొక పూర్తి తత్వం. దాని అర్థం: ఇంకా బాగుండచ్చు, కానీ ఇది బానే ఉంది, మనం సర్దుకుపోతాం. కొంచెం తక్కువతో బతకగలమని, ఫిర్యాదు చేస్తే కరెంటు బిల్లు మారదని, రేపు బహుశా అంతా సరిగ్గానే ఉంటుందని దాని అర్థం.
మనం నిశ్శబ్దంగా గమనించడం మానేసిన చిన్న చిన్న విషయాలు
నేను నిజంగా రాయాలనుకుంటున్నది దీని గురించే. ప్రతి చరిత్ర పుస్తకంలోనూ ఉన్న తొంభైల పెద్ద సంఘటనల గురించి కాదు, ఒక రోజును తీర్చిదిద్దిన చిన్న చిన్న, ప్రత్యేకమైన విషయాల గురించి.
ఏప్రిల్‌లో కొత్త పాఠ్యపుస్తకం వాసన. మీ అమ్మ దానికి వేసిన గోధుమ రంగు కాగితం అట్ట, దానిమీద జాగ్రత్తగా పెద్ద అక్షరాలతో రాసిన పేరు చీటీ. ఫొటో తీయించుకునే రోజునే, సరిగ్గా ఒక్కసారి మాత్రమే, చొక్కా జేబులో కారిన డాట్ పెన్. అనుమానాస్పదంగా శుభ్రంగా తిరిగి ఇంటికి వచ్చిన టిఫిన్ డబ్బా, ఎందుకంటే రెండో పీరియడ్ కంటే ముందే పరాఠా ఒక ఫ్రెండ్ సబ్జీతో మారిపోయింది.
బడి బయట ఐస్-క్యాండీ బండి, రంగురంగుల పుల్లలతో, అందరి పేర్లూ తెలిసిన దాని యజమానితో. తెల్లవారకముందే వచ్చి, పాలలో నీళ్ల శాతం గురించి వాదించే దూద్‌వాలా. మూడు వీధుల అవతల నుంచే మీరు పోల్చుకోగల కేక ఉన్న సబ్జీవాలా. మీ పాత పేపర్లు తూకం వేసి, మీరు ఊహించిన దానికంటే రూపాయి తక్కువ ఇచ్చే కబాడీవాలా, అయినా ఎలాగో మీరు స్నేహితులుగానే ఉండేవారు.
వీధిలోని దుకాణం ఇచ్చిన, ప్రతి ఇంట్లో వేలాడుతూ కుటుంబ రికార్డుగా కూడా పనిచేసిన క్యాలెండర్: పాల లెక్క, గ్యాస్ సిలిండర్ తేదీ, ఎవరిదో పుట్టినరోజు, ఓ కజిన్ రైలు. ఆ గ్యాస్ సిలిండర్, మూడు వారాల నిరీక్షణ తర్వాత డెలివరీ మనిషి చివరికి వచ్చినప్పుడు కలిగిన నిశ్శబ్ద ఆనందం.
కరెంటు కోత. ఓహ్, ఆ కరెంటు కోత. లైట్లు ఆరిపోగానే వీధి మొత్తం ఒకే పెద్ద కుటుంబంగా మారిపోయే క్షణం. కొవ్వొత్తులు ప్రత్యక్షమయ్యేవి. ఎవరో కథ చెప్పేవారు. ఎవరో పాడేవారు. నగరపు దీపాలు ఇప్పుడు లాగేసుకున్న నక్షత్రాలను చూస్తూ పిల్లలు బయటికి పరుగెత్తి చీకటి రోడ్డు మీద నిలబడేవారు.
ఇదంతా మామూలే. మనలో ఎవరూ ఇది ప్రత్యేకమని అనుకోలేదు. అందుకే ఇది రాసిపెట్టడానికి తగినది.
మనకెందుకు ఇంటిబెంగ?
విచిత్రం ఏమిటంటే ఇదే. నిజం చెప్పాలంటే మనలో చాలామంది తిరిగి వెళ్లం. మనకు ఎయిర్ కండిషనర్ ఇష్టం. ఫోన్‌లో డాక్టర్‌ను పట్టుకోగలగడం ఇష్టం. స్టేషన్ నుంచి బయటికి రోడ్డు మీదకు మెలికలు తిరిగిన క్యూలో నిలబడకుండానే రైలు టికెట్ బుక్ చేసుకోగలగడం ఇష్టం.
కాబట్టి మనం మిస్ అవుతున్నది తొంభైలను కాదు. వాటిలో మనకు కలిగిన అనుభూతిలో ఏదో ఒకటి.
అది ఒక దశ మాత్రమే అని చెప్పించుకోకుండా యవ్వనంగా ఉండడాన్ని మనం మిస్ అవుతున్నాం. ఇరుగుపొరుగుకు మన పేర్లూ, మన మార్కులూ తెలిసిన లోకాన్ని మిస్ అవుతున్నాం. ఆదివారం పొడవుగా ఉండేదనీ, వేసవి సెలవులు అంతులేనివనీ, దూరపు బంధువు ఉత్తరం కోసం ఎదురుచూడడం విలువైనదనీ అనిపించిన ఆ భావనను మిస్ అవుతున్నాం. టీ కప్పుతో, రేడియోతో వరండాలో కూర్చునే మన తాతయ్య నానమ్మలను మిస్ అవుతున్నాం, వారిలో చాలామంది ఇప్పుడు ఫొటోల్లో మాత్రమే మిగిలారు.
అసలైన ఇంటిబెంగ అదే. అది ఒక కాలం కోసం కాదు, ఆ కాలాన్ని నింపిన మనుషుల కోసం.
ఎవరైనా పార్లే-జి గురించో, దూరదర్శన్ గురించో, బజాజ్ చేతక్ గురించో మాట్లాడినప్పుడు మీ గుండెల్లో ఏదో వింతగా కదలడానికి కారణం అదే అని నా అనుమానం. అది బిస్కెట్ గురించి కాదు. దాన్ని మీ చేతికి అందించిన చేయి గురించి.
ఇక్కడ మీకు ఏం దొరుకుతుంది?
ప్రతి వారం, ఆ రోజుల్లోంచి ఒక చిన్న విషయాన్ని తీసుకుని దాని గురించి సరిగ్గా రాస్తాను. ఒక వారం అల్మారా కావచ్చు. మరో వారం మ్యాగీ కావచ్చు, ఛఠ్ కావచ్చు, లేదా బోర్డు పరీక్ష ఫలితాల ఆ గొప్ప మంగళవారం కావచ్చు. వంటింట్లోకి, వీధిలోకి, బడిలోకి, రైల్వే ప్లాట్‌ఫారంలోకి, లివింగ్ రూమ్‌లోకి వెళ్తాం. కష్టపడి పనిచేసి చాలా తక్కువ మాట్లాడిన తల్లిదండ్రుల గురించీ, ఎంతో ఎక్కువ మాట్లాడిన తాతయ్య నానమ్మల గురించీ, మన భవిష్యత్తు గురించి ఎప్పుడూ ఒక అభిప్రాయం ఉన్న మామయ్యల గురించీ మాట్లాడుకుంటాం.
మొత్తం యాభై నాలుగు ఉంటాయి. కొన్ని మిమ్మల్ని నవ్విస్తాయి. కొద్దివి, నేను ఆశిస్తున్నట్టు, మిమ్మల్ని మౌనంగా చేస్తాయి. చాలావరకు మీ ఫోన్ అందుకుని, ఏళ్ల తరబడి మాట్లాడని బడి ఫ్రెండ్‌కు కేవలం ఇలా మెసేజ్ చేసేలా చేస్తాయి: “నీకు గుర్తుందా...?”
అలా జరిగితే, ఈ కాలమ్ విజయవంతమైందని భావిస్తాను.
ఒక విన్నపం
మీరు లేకుండా ఈ కాలమ్ నడవదు. మీరూ అక్కడే ఉన్నారు. నేను మరచిపోయిన విషయాలు మీకు గుర్తున్నాయి, వేరే వీధి నుంచి, వేరే ఊరి నుంచి, వేరే వంటింటి నుంచి మీరు చూసినవి కూడా ఉన్నాయి.
కాబట్టి నేను కోరేది ఇదే. ఈ కాలమ్‌లో ఏదైనా మీకు ఒక జ్ఞాపకాన్ని కదిలిస్తే, నాకు రాయండి. రిపోర్ట్ కార్డ్ వచ్చినప్పుడు మీ నాన్న ఏమన్నారో చెప్పండి. మీ అమ్మ అల్మారాలో ఏం దాచిపెట్టిందో చెప్పండి. స్వీట్ షాపు పేరు, సినిమా హాలు పేరు, ఎవరూ మరచిపోలేని టీచర్ పేరు చెప్పండి. వాటిలో ఉత్తమమైనవి మీకు ఇష్టమైతే మీ పేరుతో సహా తర్వాతి సంచికలో చోటు సంపాదిస్తాయి.
దీన్ని ఒక వరండాగా ఊహించుకోండి, కొన్ని కుర్చీలు, ఒక టీ కెటిల్‌తో. అందరికీ స్వాగతం. ఎవరికీ పరిచయం అవసరం లేదు.
వచ్చే వారం, మంచి భారతీయ కథలన్నీ మొదలయ్యే చోటే మొదలుపెడతాం: ఒక ఆదివారంతో. నూనె స్నానం, రంగోలి, టెలివిజన్, చాలా సుదీర్ఘమైన భోజనం.
అప్పటి వరకు, నా కోసం ఒక చిన్న పని చేయండి. మీకంటే పెద్దవాళ్లెవరికైనా ఫోన్ చేయండి. వాళ్లకు ఏం గుర్తుందో అడగండి. ఆ తర్వాత మౌనంగా ఉండి, వినండి.
ఠీక్ హై?