ঠিক হ্যায়: নব্বইৰ দশকৰ টোকা
সপ্তাহ 1: স্বাগতম, আৰু তোমাৰ চপ্পলবোৰ দুৱাৰমুখতে খুলি থৈ আহিবা
এটা সময় আছিল যেতিয়া ফোনৰ কাম আছিল মাত্ৰ এটা: আটাইতকৈ বেয়া মুহূৰ্তত বাজি উঠা। সেইটো বৈঠকখানাত ক্ৰচেটেৰে বোনা এখন আসনিৰ ওপৰত বহি থাকিছিল, কলা বা বেজ ৰঙৰ, আৰু তাৰ ডায়েলটো ঘূৰি আহিবলৈ যুগ লাগিছিল। ৰিঙৰ দীঘলৰ পৰাই গোটেই পৰিয়ালে বুজি পাইছিল কোনে ফোন কৰিছে। দীঘলীয়া ৰিঙৰ মানে দূৰৰ কোনোবা আত্মীয়। চুটি ৰিঙৰ মানে ভুল নম্বৰ। আৰু যদি ৰাতি 2 বজাত বাজি উঠিছিল, সকলোৱে সাৰ পাই আন্ধাৰতে বহি পৰিছিল, আৰু কাৰোবাৰ ফোনটো উঠাবলৈ সাহস হোৱাৰ আগতে পুৰা তিনিবাৰ বাজি যোৱালৈকে সেইটোলৈ একেথৰে চাই থাকিছিল।
সেই মুহূৰ্তটোৰ ফটো কোনেও তোলা নাছিল। কোনেও পোষ্ট কৰা নাছিল। আমি কেৱল সেইটো যাপন কৰিছিলোঁ, আৰু তাৰ পাছত চিন্তিত হৈয়ে শুই পৰিছিলোঁ।
এতিয়া, কেইটামান দশক পাছত, আমি নিজকে সেইটো মিছ কৰা দেখোঁ। চিন্তাটো নহয়, অৱশ্যে। ফোনটো। আসনিখন। সেই গোটেই লেহেমীয়া, অলপ অসুবিধাজনক, সম্পূৰ্ণ মানৱীয় ব্যৱস্থাটো।
যদি তুমি এইটো পঢ়ি আছা আৰু ক্ৰচেটেৰে বোনা আসনিখনৰ কথাত হাঁহি আছা, তেন্তে স্বাগতম। তুমি ঠিক ঠাইতে আহি পাইছা।
আমি আচলতে কোন?
আমি নব্বইৰ দশকৰ সন্তান। আমি সত্তৰৰ দশকৰ শেষৰ ফালে বা আশীৰ দশকত জন্ম লৈছিলোঁ আৰু দশকটো শেষ হওঁতে আমি স্কুলীয়া ল’ৰা-ছোৱালী, কলেজৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী বা প্ৰথম চাকৰিত সোমোৱা মানুহ আছিলোঁ। দশকটো আৰম্ভ হওঁতে মোৰ বয়স সাত বছৰ আছিল আৰু শেষ হওঁতে সোতৰ, যি সকলো মনত ৰাখিবলৈ এটা নিখুঁত বয়স। কি হৈ আছে বুজি পাবলৈ যথেষ্ট ডাঙৰ, আৰু ডাঙৰসকলে সকলো নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিছে বুলি তেতিয়াও বিশ্বাস কৰিবলৈ যথেষ্ট সৰু।
আমি ভাৰতৰ ঠায়ে ঠায়ে থকা নগৰ আৰু সৰু চহৰত, মধ্যবিত্ত আৰু নিম্ন-মধ্যবিত্ত ঘৰত ডাঙৰ হৈছিলোঁ: ৰাঁচি, পাটনা, নাগপুৰ, কোইম্বাটোৰ, ভোপাল, কটক, লুধিয়ানা। ডাঙৰ মহানগৰবোৰৰ নিজা এটা নব্বইৰ দশক আছিল, কিন্তু এই স্তম্ভটো আমি বাকীসকলৰ বাবে। আমি এনে ঘৰত থাকিছিলোঁ য’ত আলমাৰিৰ চাবি মাত্ৰ এজনকহে ৰাখিবলৈ দিয়া হৈছিল, ভাল ষ্টীলৰ থালবোৰ কেৱল অতিথি অহাত ওলাইছিল, আৰু য’ত কোনেও কেতিয়াও প্লাষ্টিকৰ বেগ পেলাই দিয়া নাছিল, কাৰণ কেতিয়াবা লাগিব পাৰে। সদায়েই লাগিছিল।
আমাৰ প্ৰজন্মটোৱেই আছিল টিভিত চল্লিশটা চেনেল হোৱাৰ আগৰ জীৱনটো মনত ৰখা শেষৰটো প্ৰজন্ম, আৰু হাতত মোবাইল ফোন তুলি দি ই গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি কোৱা হোৱা প্ৰথম প্ৰজন্ম। আমি সেতু। আমি তোমাক ক’ব পাৰোঁ ট্ৰাংক কলত কিমান লাগিছিল আৰু লগতে দহ বছৰীয়া ল’ৰাক ধৈৰ্যৰে বুজাব পাৰোঁ কিয় ৰেডিঅ’ক “পজ” কৰিব নোৱাৰি।
ভিতৰৰ পৰা নব্বইৰ দশকটো কেনেকুৱা দেখা গৈছিল?
এটা সাধাৰণ দেওবাৰৰ বৰ্ণনা দিওঁ।
আৰম্ভণি হৈছিল তেলেৰে। কোনোবাই, সাধাৰণতে মা বা দাদীয়ে, তুমি পলোৱাৰ আগতে ধৰি তোমাৰ মূৰত এটা সৰু চাকি জ্বলাব পৰা পৰিমাণৰ সৰিয়হৰ তেল সানি দিছিল। তাৰ পাছত গা ধোৱা, তাৰ পাছত চাফা কাপোৰ, আৰু তাৰ পাছত সেই দীঘল, গৌৰৱময় সময়খিনি যেতিয়া টেলিভিছন চলাবলৈ অনুমতি আছিল। চালৰ ওপৰৰ এণ্টেনাটোৰ নিজা এটা ব্যক্তিত্ব আছিল। কেতিয়াবা ছবি স্পষ্ট আহিছিল। কেতিয়াবা ক্ৰিকেট ষ্টেডিয়ামৰ ভিতৰত বৰফৰ ধুমুহা হোৱাৰ দৰে দেখা গৈছিল। সদায় এজন খুড়া, বা ইঞ্জিনিয়াৰ হোৱাৰ কোনো যোগ্যতাই নথকা এজন খুড়তুত ভাই থাকিছিল, যাক ছাদলৈ পঠিওৱা হৈছিল এণ্টেনাটো কেইডিগ্ৰীমান ঘূৰাবলৈ, আৰু তললৈ পৰিয়ালৰ সকলোৱে চিঞৰি চিঞৰি নিৰ্দেশ দিছিল। “থোড়া লেফ্ট! নট দ্যাট মাচ! ৱাপচ! হাঁ, হাঁ, আ গয়ী!”
সেই “আ গয়ী” আছিল ভাৰতীয় পৰিয়ালৰ জীৱনৰ অন্যতম মহান মুহূৰ্ত। গোটেই ঘৰখনে এটা সিগনেলৰ বাবে জয়ধ্বনি দিছিল।
দুপৰীয়াৰ ভাত এটা গুৰুতৰ বিষয় আছিল। কিছুমান ঘৰত দেওবাৰ মানে মাংস আৰু আন কিছুমানত কিবা বিশেষ বস্তু, কিন্তু প্ৰতিটো ঘৰতে ইয়াৰ অৰ্থ আছিল এনে এটা পাকঘৰ যাৰ গোন্ধ ইমান ভাল যে চুবুৰীয়াৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়েও আহিবলৈ এটা অজুহাত বিচাৰি পাইছিল। ভাত খোৱাৰ পাছত আহিছিল দিনৰ টোপনি। তুমি ক্লান্ত নাছিলা, কিন্তু তোমাক শুবলৈ কোৱা হৈছিল, গতিকে তুমি চকু মুদি পৰি থাকিছিলা, চিলিং ফেনৰ শব্দ, বাহিৰৰ কাউৰী আৰু দূৰৰ কোনোবা ৰেডিঅ’ত বাজি থকা কাৰোবাৰ অনুৰোধৰ গান শুনি।
সিমানেই আছিল। সেইটোৱেই আছিল দশকটোৰ মহান মনোৰঞ্জন। আৰু কেনেকৈ জানো, সিমানেই যথেষ্ট আছিল।
আমাৰ মাক-দেউতাকৰ শব্দভঁৰাল
এই স্তম্ভটোত মই কৰিব বিচৰা এটা কথা হ’ল সেই সময়ৰ ভাষাটো ঘূৰাই অনা, কাৰণ সি আছিল নিজৰ এক স্বতন্ত্ৰ ভাষা।
আমাৰ মাক-দেউতাকে নকৈছিল, “মই অভিভূত হৈ পৰিছোঁ।” তেওঁলোকে কৈছিল, “থোড়া এডজাষ্ট কৰ লো।” তেওঁলোকে নকৈছিল, “আহা বজেট কৰোঁ।” তেওঁলোকে কৈছিল, “পইছা পেড় পে নহী উগতা।” তেওঁলোকে নকৈছিল, “এইটো এটা প্ৰিমিয়াম সামগ্ৰী।” তেওঁলোকে কৈছিল, “ইতনা মেহেংগা? পহলে ৱালা ক্যা খৰাব থা?”
আৰু আমাৰ বয়োজ্যেষ্ঠসকলে, বিশেষকৈ ককা-আইতাহঁতে, যিকোনো তৰ্ক এটা বাক্যৰে শেষ কৰাৰ কৌশল জানিছিল। “হামাৰে জমানে মেঁ তো…” আৰু তাৰ পাছত কাহিনী আৰম্ভ হৈছিল, আৰু তুমি বুজি পাইছিলা যে তুমি হাৰিলা। তেওঁলোকৰ জমানাত স্কুল পাঁচ কিলোমিটাৰ দূৰত আছিল আৰু তেওঁলোকে খালি ভৰিয়ে, দুয়োফালেই ওখলৈ উঠি খোজকাঢ়ি গৈছিল। এই ভূগোল কোনেও কেতিয়াও নিশ্চিত কৰা নাছিল।
তথাপি সেই শব্দভঁৰালে এক বিশেষ প্ৰজ্ঞা বহন কৰিছিল। “ঠিক হ্যায়” কেৱল সন্মতি নাছিল। সি আছিল এক সম্পূৰ্ণ দৰ্শন। ইয়াৰ অৰ্থ আছিল: ভাল হ’ব পাৰিলেহেঁতেন, কিন্তু ঠিকেই আছে, আৰু আমি চলাই লম। ইয়াৰ অৰ্থ আছিল আমি অলপ কমতে জীয়াই থাকিব পাৰোঁ, অভিযোগ কৰিলে বিজুলী বিলৰ একো সলনি নহয়, আৰু কাইলৈ সম্ভৱতঃ ঠিকেই হ’ব।
যিবোৰ সৰু কথা আমি নিঃশব্দে লক্ষ্য কৰিবলৈ এৰি দিছোঁ
মই আচলতে এইবোৰৰ বিষয়েই লিখিবলৈ বিচাৰোঁ। নব্বইৰ দশকৰ ডাঙৰ ঘটনাবোৰ নহয়, যিবোৰ প্ৰতিখন ইতিহাসৰ কিতাপতে আছে, কিন্তু এটা দিন গঢ়ি তোলা সৰু, নিৰ্দিষ্ট বস্তুবোৰ।
এপ্ৰিলত নতুন পাঠ্যপুথিৰ গোন্ধ। তোমাৰ মাকে তাৰ ওপৰত লগাই দিয়া বাদামী কাগজৰ মলাট, যাৰ নামৰ লেবেলখন যত্ন কৰি ডাঙৰ আখৰেৰে লিখা। ফটো তোলা দিনাই, ঠিক এবাৰেই, তোমাৰ চোলাৰ জেপত বৈ পৰা ডট পেন। টিফিন বাকচটো যিটো সন্দেহজনকভাৱে চাফা হৈ ঘৰলৈ উভতি আহিছিল, কাৰণ দ্বিতীয় পিৰিয়ডৰ আগতেই পৰোঠাখন বন্ধুৰ সব্জীৰ লগত সলনা-সলনি হৈছিল।
স্কুলৰ বাহিৰত থকা আইচ-কেণ্ডিৰ ঠেলা, ইয়াৰ ৰঙীন কাঠিবোৰ আৰু প্ৰত্যেকৰে নাম জনা ইয়াৰ মালিকজন। ভোৰৰ আগতে আহি গাখীৰত পানীৰ পৰিমাণ লৈ তৰ্ক কৰা দুধৱালা। তিনিটা ৰাস্তাৰ পৰাই যাৰ মাত চিনি পাব পৰা সব্জীৱালা। তোমাৰ পুৰণি খবৰ কাকত ওজন কৰি তুমি আশা কৰাতকৈ এটকা কম দিয়া কবাড়ীৱালা, তথাপি কেনেবাকৈ তোমালোক বন্ধুয়েই আছিলা।
চুবুৰীয়া দোকানৰ পৰা অহা কেলেণ্ডাৰ, যিখন প্ৰতিটো ঘৰতে ওলমি আছিল আৰু পৰিয়ালৰ নথি হিচাপেও কাম কৰিছিল: গাখীৰৰ হিচাপ, গেছ চিলিণ্ডাৰৰ তাৰিখ, কাৰোবাৰ জন্মদিন, কোনোবা খুড়তুত ভায়েকৰ ৰেলগাড়ী। গেছ চিলিণ্ডাৰটো নিজেই, আৰু তিনি সপ্তাহ বাট চোৱাৰ অন্তত ডেলিভাৰীৰ মানুহজন শেষত যেতিয়া আহি পাইছিল তেতিয়াৰ নিমাতে অনুভৱ কৰা আনন্দ।
পাৱাৰ কাট। অ’, সেই পাৱাৰ কাট। যিটো মুহূৰ্তত পোহৰ নোহোৱা হৈছিল আৰু গোটেই ৰাস্তাটো এটা ডাঙৰ পৰিয়াল হৈ পৰিছিল। মমবাতি ওলাইছিল। কোনোবাই কাহিনী কৈছিল। কোনোবাই গান গাইছিল। ল’ৰা-ছোৱালীবোৰ বাহিৰলৈ দৌৰি গৈ আন্ধাৰ বাটত থিয় হৈছিল, সেই তৰাবোৰলৈ চাই যিবোৰ চহৰৰ পোহৰে তেতিয়াৰ পৰা কাঢ়ি নিছে।
এই সকলোবোৰেই সাধাৰণ আছিল। আমাৰ কোনেও ইয়াক বিশেষ বুলি ভবা নাছিলোঁ। ঠিক সেই কাৰণেই ইয়াক লিখি ৰখাটো সাৰ্থক।
আমি কিয় ঘৰলৈ আকুল হওঁ?
আচৰিত কথাটো এনেকুৱা। সততাৰে ক’বলৈ গ’লে আমাৰ বেছিভাগেই উভতি যাব নোখোজোঁ। আমি এয়াৰ কণ্ডিছনাৰ ভাল পাওঁ। আমি ভাল পাওঁ যে এজন ডাক্তৰক ফোনতে পাব পাৰি। আমি ভাল পাওঁ যে ষ্টেচনৰ বাহিৰলৈ আৰু বাটলৈ কুণ্ডলী পকাই থকা শাৰীত নুথিয়াকৈয়ে ৰেলৰ টিকট বুক কৰিব পাৰি।
গতিকে আমি নব্বইৰ দশকটো মিছ কৰা নাই। সেই সময়ত আমাৰ যি অনুভূতি আছিল, তাৰেই কিবা এটা মিছ কৰোঁ।
ই এটা পৰ্যায় মাত্ৰ বুলি কোনেও নকোৱাকৈ তৰুণ হৈ থকাটো আমি মিছ কৰোঁ। যিখন পৃথিৱীত চুবুৰীয়াই আমাৰ নাম আৰু আমাৰ নম্বৰ জানিছিল, সেইখন পৃথিৱী আমি মিছ কৰোঁ। দেওবাৰ দীঘল, গ্ৰীষ্মৰ বন্ধ অন্তহীন, আৰু দূৰৰ আত্মীয়ৰ চিঠি এখন বাট চাই থকাৰ যোগ্য আছিল, সেই অনুভূতিটো আমি মিছ কৰোঁ। চাহ আৰু ৰেডিঅ’ লৈ বাৰাণ্ডাত বহি থকা আমাৰ ককা-আইতাক আমি মিছ কৰোঁ, যিসকলৰ বহুতেই এতিয়া কেৱল ফটোতহে আছে।
সেয়াই প্ৰকৃত ঘৰলৈ হোৱা আকুলতা। সি কোনো সময়ৰ বাবে নহয়, সেই সময়খিনি ভৰাই ৰখা মানুহবোৰৰ বাবে।
আৰু মোৰ সন্দেহ, সেইবাবেই কোনোবাই পাৰ্লে-জি বা দূৰদৰ্শন বা বাজাজ চেতকৰ কথা কওঁতে তোমাৰ বুকুত হঠাতে কিবা এটা অদ্ভুত হয়। সি বিস্কুটটোৰ কথা নহয়। সি তোমালৈ সেইটো আগবঢ়াই দিয়া হাতখনৰ কথা।
ইয়াত তুমি কি পাবা?
প্ৰতি সপ্তাহে মই সেই বছৰবোৰৰ পৰা এটা সৰু বস্তু লৈ তাৰ বিষয়ে ভালদৰে লিখিম। এসপ্তাহ হয়তো সেয়া আলমাৰি হ’ব। আন এসপ্তাহ মেগী, বা ছঠ, বা ব’ৰ্ড পৰীক্ষাৰ ফলাফলৰ সেই মহান মঙলবাৰ হ’ব পাৰে। আমি পাকঘৰ, ৰাস্তা, স্কুল, ৰেলৱে প্লেটফৰ্ম আৰু বৈঠকখানালৈ যাম। আমি কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰা আৰু অতি কম কোৱা মাক-দেউতাকৰ, বহুত কথা কোৱা ককা-আইতাকৰ, আৰু আমাৰ ভৱিষ্যতৰ বিষয়ে সদায় মতামত থকা খুড়াসকলৰ বিষয়ে কথা পাতিম।
এনে মুঠ চৌৱান্নটা থাকিব। কিছুমানে তোমাক হঁহুৱাব। কেইটামানে, মই আশা কৰোঁ, তোমাক নিমাত কৰিব। বেছিভাগেই তোমাক ফোনটো হাতত ল’বলৈ আৰু বহু বছৰ ধৰি কথা নপতা কোনো স্কুলৰ বন্ধুক মেছেজ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিব, কেৱল এইকেইটা শব্দ লিখি, “তোমাৰ মনত আছে নে…?”
যদি এনে হয়, মই স্তম্ভটোক সফল বুলি গণ্য কৰিম।
এটা অনুৰোধ
তোমাক এৰি এই স্তম্ভটো চলিব নোৱাৰে। তুমিও তাত আছিলা। মই পাহৰি যোৱা কথা তুমি মনত ৰাখিছা আৰু তুমি বেলেগ এটা ৰাস্তা, বেলেগ এখন চহৰ, বেলেগ এটা পাকঘৰৰ পৰা বস্তু দেখিছিলা।
গতিকে মোৰ অনুৰোধ এয়াই। কোনো স্তম্ভৰ কিবা এটা কথাই যেতিয়া কোনো স্মৃতি জগাই তোলে, মোলৈ লিখিবা। ৰিপৰ্ট কাৰ্ড অহাৰ দিনা তোমাৰ দেউতাই কি কৈছিল মোক কোৱা। তোমাৰ মাকে আলমাৰিত কি লুকুৱাই থৈছিল মোক কোৱা। মিঠাইৰ দোকান, চিনেমা হল, কোনেও নোপোৱাহৰা শিক্ষকজনৰ নাম মোক কোৱা। এইবোৰৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ভালবোৰে পৰৱৰ্তী সংস্কৰণত স্থান পাব, তুমি ভাল পালে তোমাৰ নামৰ সৈতে।
ইয়াক এখন বাৰাণ্ডা বুলি ভাবিবা, কেইখনমান চকী আৰু এটা চাহৰ কেটলীৰ সৈতে। সকলোৰে স্বাগতম। কাৰো পৰিচয়ৰ প্ৰয়োজন নাই।
পৰৱৰ্তী সপ্তাহত আমি তাতেই আৰম্ভ কৰিম য’ত সকলো ভাল ভাৰতীয় কাহিনী আৰম্ভ হয়: এটা দেওবাৰৰ পৰা। তেল সানি গা ধোৱা, ৰংগোলী, টেলিভিছন আৰু অতি দীঘল দুপৰীয়াৰ ভাত।
তেতিয়ালৈকে মোৰ বাবে এটা সৰু কাম কৰিবা। তোমাতকৈ ডাঙৰ কাৰোবাক ফোন কৰা। তেওঁলোকে কি মনত ৰাখিছে সুধিবা। তাৰ পাছত নিমাত হৈ শুনিবা।
ঠিক হ্যায়?