ઠીક હૈ: નેવુંના દાયકાની નોંધો
અઠવાડિયું 1: સ્વાગત છે, અને કૃપા કરીને ચપ્પલ દરવાજે ઉતારજો
એક સમય હતો જ્યારે ફોનનું એક જ કામ હતું: સૌથી ખોટા સમયે રણકવાનું. એ ડ્રૉઇંગ રૂમમાં ક્રોશેટના મેટ પર બેઠો રહેતો, કાળો અથવા બેજ રંગનો, અને તેનું ડાયલ પાછું ફરવામાં કાયમ લાગતું. રિંગ કેટલી લાંબી વાગી તે પરથી આખું ઘર સમજી જતું કે કોણ ફોન કરે છે. લાંબી રિંગ એટલે દૂરના કોઈ સગા. ટૂંકી રિંગ એટલે રૉંગ નંબર. અને જો રાતે 2 વાગ્યે રિંગ વાગે, તો આખું ઘર જાગી જતું, અંધારામાં બેસી જતું, અને કોઈ ફોન ઉપાડવાની હિંમત કરે તે પહેલાં પૂરા ત્રણ રણકા સુધી તેને તાકી રહેતું.
એ ક્ષણનો ફોટો કોઈએ પાડ્યો નહીં. કોઈએ તેને પોસ્ટ કર્યો નહીં. આપણે બસ તેને જીવી લીધી, અને પછી ચિંતા સાથે પાછા સૂઈ ગયા.
હવે, થોડા દાયકા પછી, આપણને તેની ખોટ સાલે છે. ચિંતાની નહીં, અલબત્ત. ફોનની. મેટની. એ આખી ધીમી, સહેજ અગવડભરી, સાવ માણસ જેવી ગોઠવણની.
જો તમે આ વાંચી રહ્યા છો અને ક્રોશેટના મેટ પર મલકાઈ રહ્યા છો, તો સ્વાગત છે. તમે સાચી જગ્યાએ આવ્યા છો.
આપણે ખરેખર કોણ છીએ?
આપણે નેવુંના દાયકાનાં સંતાનો છીએ. આપણે સિત્તેરના અંતમાં કે એંશીના દાયકામાં ક્યારેક જન્મ્યા હતા, અને દાયકો પૂરો થયો ત્યારે આપણે સ્કૂલનાં બાળકો, કૉલેજિયનો કે પહેલી નોકરીવાળા હતા. દાયકો શરૂ થયો ત્યારે મારી ઉંમર સાત હતી અને પૂરો થયો ત્યારે સત્તર, જે બધું યાદ રાખવા માટે એકદમ સાચી ઉંમર છે. શું ચાલી રહ્યું છે તે સમજી શકાય એટલા મોટા, અને મોટાઓએ બધું સંભાળી લીધું છે એવું હજી માનતા રહી શકીએ એટલા નાના.
આપણે મધ્યમવર્ગી અને નિમ્ન-મધ્યમવર્ગી ઘરોમાં, ભારતભરનાં નાનાં શહેરો અને કસબાઓમાં મોટા થયા: રાંચી, પટના, નાગપુર, કોઇમ્બતૂર, ભોપાલ, કટક, લુધિયાણા. મોટાં શહેરોનો એ દાયકો પોતાની રીતનો હતો, પણ આ કૉલમ બાકીના આપણા બધા માટે છે. આપણે એવાં ઘરોમાં રહેતા જ્યાં અલમારીની ચાવી ફક્ત એક જ જણને રાખવાની છૂટ હતી, જ્યાં સારી સ્ટીલની થાળીઓ ફક્ત મહેમાનો માટે નીકળતી, અને જ્યાં પ્લાસ્ટિકની થેલી કોઈ ક્યારેય ફેંકતું નહીં, કેમ કે કદાચ કામ લાગે. તે હંમેશાં કામ લાગતી.
ટીવી પર ચાલીસ ચૅનલો આવે તે પહેલાંનું જીવન યાદ હોય એવી આપણે છેલ્લી પેઢી, અને હાથમાં મોબાઇલ ફોન મુકાયો ને કહેવાયું કે એ મહત્ત્વનો છે એવી પહેલી પેઢી. આપણે પુલ છીએ. ટ્રંક કૉલનો શું ભાવ હતો તે આપણે તમને કહી શકીએ, અને સાથે દસ વર્ષના બાળકને ધીરજથી સમજાવી પણ શકીએ કે રેડિયોને “થોભાવી” કેમ ન શકાય.
અંદરથી નેવુંનો દાયકો કેવો લાગતો હતો?
ચાલો, એક સામાન્ય રવિવારનું વર્ણન કરું.
તેલથી શરૂઆત થતી. કોઈક, મોટે ભાગે મા કે દાદી, તમે ભાગી છૂટો તે પહેલાં જ પકડી લેતાં અને તમારા માથામાં એટલું સરસવનું તેલ ચોપડી દેતાં કે નાનો દીવો સળગી શકે. પછી નાહવાનું, પછી સ્વચ્છ કપડાં, અને પછી એ લાંબો, મજાનો સમય જેમાં ટીવી ચાલુ રાખવાની છૂટ હતી. છાપરા પરના ઍન્ટેનાનું પોતાનું એક વ્યક્તિત્વ હતું. ક્યારેક ચિત્ર સાફ આવતું. ક્યારેક એવું લાગતું જાણે ક્રિકેટ સ્ટેડિયમમાં બરફનું તોફાન ચડ્યું હોય. હંમેશાં એક કાકા, અથવા એક પિતરાઈ જેને એન્જિનિયર થવાનો કોઈ હક નહોતો, તેને અગાશી પર મોકલાતો, ઍન્ટેના થોડા અંશ ફેરવવા, જ્યારે આખું કુટુંબ નીચેથી બૂમો પાડીને સૂચનાઓ આપતું. “થોડા લેફ્ટ! નૉટ ધૅટ મચ! વાપસ! હાં, હાં, આ ગઈ!”
એ “આ ગઈ” ભારતીય પારિવારિક જીવનની એક મહાન ક્ષણ હતી. આખું ઘર એક સિગ્નલ માટે હર્ષનાદ કરતું.
બપોરનું જમવાનું ગંભીર બાબત હતી. કેટલાંક ઘરોમાં રવિવાર એટલે માંસાહાર અને બીજાં ઘરોમાં કંઈક ખાસ, પણ દરેક ઘરમાં રવિવાર એટલે એવું રસોડું જેની સુગંધ એટલી મઘમઘતી કે પાડોશીનાં બાળકો પણ આવવાનું કોઈ બહાનું શોધી લેતાં. જમ્યા પછી બપોરની ઊંઘનો વારો આવતો. તમે થાક્યા નહોતા, પણ તમને સૂવા કહેવાતું, અને એટલે તમે આંખો બંધ કરીને પડ્યા રહેતા, છતના પંખાનો અવાજ, બહારના કાગડાઓ અને કોઈકની ફરમાઈશનું ગીત વગાડતો દૂરનો રેડિયો સાંભળતા.
બસ, આટલું જ હતું. એ જ એ દાયકાનું મહાન મનોરંજન હતું. અને કોણ જાણે કેમ, એ પૂરતું હતું.
આપણાં માબાપની શબ્દાવલી
આ કૉલમમાં હું એક કામ કરવા માગું છું: એ સમયની ભાષાને પાછી લાવવી, કારણ કે એ પોતાનામાં એક આખી ભાષા હતી.
આપણાં માબાપ કહેતાં નહીં, “મને બધું ભારે પડી રહ્યું છે.” તેઓ કહેતાં, “થોડા એડજસ્ટ કર લો.” તેઓ કહેતાં નહીં, “ચાલો, બજેટ બનાવીએ.” તેઓ કહેતાં, “પૈસા પેડ પે નહીં ઉગતા.” તેઓ કહેતાં નહીં, “આ પ્રીમિયમ પ્રોડક્ટ છે.” તેઓ કહેતાં, “ઇતના મહેંગા? પહેલે વાલા ક્યા ખરાબ થા?”
અને આપણા વડીલો, ખાસ કરીને દાદા-દાદી, કોઈ પણ દલીલને એક જ વાક્યથી પૂરી કરી દેવાની કળા જાણતા. “હમારે ઝમાને મેં તો...” અને પછી વાર્તા શરૂ થતી, અને તમે સમજી જતા કે તમે હારી ગયા છો. એમના ઝમાનામાં સ્કૂલ પાંચ કિલોમીટર દૂર હતી અને તેઓ ઉઘાડા પગે ચાલીને જતા, બંને તરફ ચઢાણ. ભૂગોળની પુષ્ટિ કદી કોઈએ કરી નહોતી.
છતાં એ શબ્દાવલીમાં એક પ્રકારનું ડહાપણ સમાયેલું હતું. “ઠીક હૈ” ફક્ત સંમતિ નહોતી. એ તો આખું જીવનદર્શન હતું. એનો અર્થ હતો: વધુ સારું થઈ શકત, પણ આ ઠીક છે, અને આપણે સંભાળી લઈશું. એનો અર્થ હતો કે થોડામાં ચલાવી લઈ શકાય, ફરિયાદ કરવાથી લાઇટનું બિલ બદલાવાનું નથી, અને કાલ કદાચ સારી જ નીકળશે.
જે નાની વાતો પર આપણે ચૂપચાપ ધ્યાન આપવાનું છોડી દીધું છે
મારે ખરેખર આના વિશે લખવું છે. નેવુંના દાયકાની મોટી ઘટનાઓ વિશે નહીં, જે દરેક ઇતિહાસના પુસ્તકમાં છે, પણ એ નાની, ખાસ વાતો વિશે જેમાંથી એક દિવસ બનતો હતો.
એપ્રિલમાં નવા પાઠ્યપુસ્તકની સુગંધ. તમારી માએ તેના પર ચડાવેલું બદામી કાગળનું કવર, જેના પર નામની ચિઠ્ઠી કાળજીપૂર્વક કેપિટલ અક્ષરોમાં લખેલી હોય. ડૉટ પેન જે તમારા શર્ટના ખિસ્સામાં બરાબર એક જ વાર લીક થઈ, ફોટા પડાવવાના દિવસે. ટિફિનનો ડબ્બો જે શંકાસ્પદ રીતે ચોખ્ખો થઈને ઘરે પાછો આવતો, કારણ કે બીજા પિરિયડ પહેલાં પરાઠા મિત્રની સબ્ઝી સાથે અદલાબદલી થઈ ગયા હતા.
સ્કૂલની બહારની આઇસ-કૅન્ડીની લારી, તેની રંગબેરંગી સળીઓ અને દરેકનું નામ જાણતા તેના માલિક સાથે. પરોઢ પહેલાં આવતો અને દૂધમાં પાણીના પ્રમાણ અંગે ઝઘડતો દૂધવાળો. ત્રણ શેરી દૂરથી જેની બૂમ તમે ઓળખી શકતા તે સબ્ઝીવાળો. તમારાં જૂનાં છાપાં તોળીને તમે ધાર્યું હોય તેના કરતાં એક રૂપિયો ઓછો આપતો કબાડીવાળો, અને તોય કોણ જાણે કેમ તમે મિત્રો રહેતા.
પાડોશની દુકાનનું કૅલેન્ડર, જે દરેક ઘરમાં લટકતું અને કુટુંબના રેકૉર્ડનું કામ પણ કરતું: દૂધનો હિસાબ, ગૅસ સિલિન્ડરની તારીખ, કોઈનો જન્મદિવસ, કોઈ પિતરાઈની ટ્રેન. ગૅસ સિલિન્ડર પોતે, અને ત્રણ અઠવાડિયાની રાહ જોયા પછી ડિલિવરીવાળો આખરે આવી ચડતો ત્યારે થતો શાંત આનંદ.
પાવર કટ. અરે, એ પાવર કટ! એ ક્ષણ જ્યારે બત્તી ગુલ થતી અને આખી શેરી એક મોટું કુટુંબ બની જતી. મીણબત્તીઓ પ્રગટતી. કોઈ વાર્તા કહેતું. કોઈ ગાતું. બાળકો બહાર દોડી જતાં અને અંધારી સડક પર ઊભાં રહીને એ તારાઓ તાકતાં જે શહેરની લાઇટોએ પછી છીનવી લીધા છે.
આ બધું સામાન્ય હતું. આપણામાંથી કોઈને લાગ્યું નહોતું કે એ ખાસ છે. અને એટલે જ તો એને લખી રાખવા જેવું છે.
આપણે કેમ ઝૂરીએ છીએ?
અહીં વિચિત્ર વાત એ છે. સાચું કહીએ તો આપણામાંના મોટા ભાગના પાછા ન જાય. આપણને એર કન્ડિશનર ગમે છે. આપણને એ ગમે છે કે ફોન પર ડૉક્ટર સુધી પહોંચી શકાય છે. આપણને એ ગમે છે કે ટ્રેનની ટિકિટ એવી લાઇનમાં ઊભા રહ્યા વગર બુક થઈ શકે જે સ્ટેશનની બહાર નીકળીને રસ્તા સુધી વળ ખાતી હતી.
એટલે આપણને નેવુંના દાયકાની ખોટ નથી સાલતી. ખોટ સાલે છે એ દાયકામાં આપણને જેવું લાગતું હતું તેની.
આપણને એ રીતે યુવાન હોવાની ખોટ સાલે છે જેમાં કોઈ કહેતું નહોતું કે આ તો બસ એક તબક્કો છે. આપણને એવી દુનિયાની ખોટ સાલે છે જ્યાં પાડોશીઓ આપણાં નામ અને આપણા માર્ક્સ જાણતા. આપણને એ લાગણીની ખોટ સાલે છે કે રવિવાર લાંબો હતો, ઉનાળુ વૅકેશન અંતહીન હતું, અને દૂરના સગાંનો કાગળ રાહ જોવા લાયક હતો. આપણને આપણાં દાદા-દાદીની ખોટ સાલે છે, જેઓ ચા અને રેડિયો સાથે ઓસરીમાં બેસતાં, અને જેઓ હવે, તેમાંના ઘણાં, ફક્ત ફોટામાં રહ્યાં છે.
એ જ સાચું ઝૂરણ છે. એ કોઈ સમય માટે નથી, પણ એ સમયને ભરી દેનાર લોકો માટે છે.
અને મને શંકા છે કે એટલે જ, જ્યારે કોઈ પારલે-જી, દૂરદર્શન કે બજાજ ચેતકનું નામ લે છે, ત્યારે તમને અચાનક છાતીમાં કંઈક વિચિત્ર થાય છે. વાત બિસ્કિટની નથી. વાત એ હાથની છે જેણે તે તમને આપ્યું હતું.
અહીં તમને શું મળશે?
દર અઠવાડિયે હું એ વર્ષોમાંથી એક નાની વાત લઈશ અને તેના વિશે ઢંગથી લખીશ. એક અઠવાડિયે કદાચ અલમારી હશે. બીજા અઠવાડિયે કદાચ મૅગી, કે છઠ, કે બોર્ડની પરીક્ષાના પરિણામનો પેલો મોટો મંગળવાર. આપણે રસોડામાં, શેરીમાં, સ્કૂલમાં, રેલવે પ્લૅટફોર્મ પર અને બેઠકખંડમાં જઈશું. આપણે એ માબાપની વાતો કરીશું જેઓ ખૂબ મહેનત કરતા અને બહુ ઓછું બોલતા, એ દાદા-દાદીની જેઓ ઘણું બોલતા, અને એ કાકાઓની જેઓ આપણા ભવિષ્ય વિશે હંમેશાં કંઈક અભિપ્રાય રાખતા.
આવા કુલ ચોપન હશે. કેટલાક તમને હસાવશે. થોડા, મને આશા છે, તમને ચૂપ કરી દેશે. મોટા ભાગના તમને ફોન ઉઠાવીને કોઈ સ્કૂલના મિત્રને મેસેજ કરવા પ્રેરશે, જેની સાથે તમે વર્ષોથી વાત નથી કરી, અને બસ એટલું જ લખવા, “યાદ છે...?”
જો એવું થાય, તો હું આ કૉલમને સફળ ગણીશ.
એક વિનંતી
તમારા વિના આ કૉલમ ચાલશે નહીં. તમે પણ ત્યાં હતા. મેં ભૂલી ગયેલી વાતો તમને યાદ છે, અને તમે જુદી શેરીમાંથી, જુદા શહેરમાંથી, જુદા રસોડામાંથી વસ્તુઓ જોઈ હતી.
તો મારી વિનંતી આ છે. કૉલમમાં કોઈ વાત તમારી કોઈ યાદ જગાડે, તો મને લખજો. રિપોર્ટ કાર્ડ આવ્યું ત્યારે તમારા પિતાએ શું કહ્યું હતું તે મને કહો. તમારી માએ અલમારીમાં શું સંતાડ્યું હતું તે મને કહો. મીઠાઈની દુકાનનું, સિનેમા હૉલનું, કોઈ ભૂલી ન શકે એવા શિક્ષકનું નામ મને કહો. આમાંથી સૌથી સરસ વાતોને પછીની આવૃત્તિમાં જગ્યા મળશે, તમે ઇચ્છો તો તમારા નામ સાથે.
આને એક ઓસરી સમજો, જેમાં થોડી ખુરશીઓ છે અને ચાની એક કીટલી. દરેકનું સ્વાગત છે. કોઈને ઓળખાણની જરૂર નથી.
આવતા અઠવાડિયે આપણે ત્યાંથી શરૂ કરીશું જ્યાંથી બધી સારી ભારતીય વાર્તાઓ શરૂ થાય છે: એક રવિવારથી. તેલસ્નાન, રંગોળી, ટેલિવિઝન અને ખૂબ લાંબું જમણ.
ત્યાં સુધી, મારા માટે એક નાનું કામ કરજો. તમારાથી મોટી ઉંમરના કોઈને ફોન કરજો. તેમને પૂછજો કે તેમને શું યાદ છે. પછી ચૂપ રહેજો, અને સાંભળજો.
ઠીક હૈ?